Yaşın ilerlemesi tek başına kişinin hukuki işlem yapma ehliyetini ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte yaşlılıkla birlikte ortaya çıkabilen demans, Alzheimer hastalığı, zihinsel gerileme veya kişinin kendi işlerini yönetmesini engelleyen diğer sağlık sorunları, kişinin hukuki ve mali menfaatlerinin korunması amacıyla vasi tayini ihtiyacını gündeme getirebilir. Yaşlılara vasi tayini, özellikle kişinin banka işlemlerini gerçekleştirememesi, malvarlığını yönetememesi, resmi işlemlerini…
Yaşın ilerlemesi tek başına kişinin hukuki işlem yapma ehliyetini ortadan kaldırmaz. Bununla birlikte yaşlılıkla birlikte ortaya çıkabilen demans, Alzheimer hastalığı, zihinsel gerileme veya kişinin kendi işlerini yönetmesini engelleyen diğer sağlık sorunları, kişinin hukuki ve mali menfaatlerinin korunması amacıyla vasi tayini ihtiyacını gündeme getirebilir.
Yaşlılara vasi tayini, özellikle kişinin banka işlemlerini gerçekleştirememesi, malvarlığını yönetememesi, resmi işlemlerini takip edememesi veya yaptığı işlemlerin sonuçlarını değerlendirebilecek durumda olmaması hâllerinde önem taşımaktadır. Türk Medeni Kanunu’nda vesayet kurumu ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir. Ancak her yaşlı kişiye vasi atanması mümkün değildir. Vasi atanabilmesi için kanunda öngörülen şartların bulunması ve yetkili mahkeme tarafından vesayet kararı verilmesi gerekir.
Vasi tayini, kanunda belirtilen nedenlerle kendi işlerini gereği gibi yönetemeyen veya korunmaya ihtiyaç duyan ergin kişinin mahkeme kararıyla vesayet altına alınması ve kendisine bir vasi atanmasıdır. Vasi, vesayet altına alınan kişinin kişiliğini ve malvarlığına ilişkin menfaatlerini korumak ve hukuki işlemlerinde onu temsil etmek üzere görevlendirilir.Burada özellikle vurgulanması gereken husus, yaşlı olmanın tek başına vasi atanması için yeterli olmadığıdır.
Örneğin 85 yaşındaki bir kişi zihinsel yetilerini tamamen koruyor, ekonomik ve hukuki işlemlerini anlayabiliyor ve kendi kararlarını verebiliyorsa yalnızca yaşı nedeniyle vesayet altına alınamaz. Buna karşılık yaşlı kişinin akıl hastalığı, akıl zayıflığı veya kanunda belirtilen diğer sebepler nedeniyle kendi işlerini görememesi ya da korunması ve bakımı için sürekli yardıma ihtiyaç duyması durumunda vesayet gündeme gelebilir.
Yaşlı kişilerin vesayet altına alınmasında en sık karşılaşılan hukuki dayanaklardan biri Türk Medeni Kanunu’nun 405. maddesidir. Bu düzenleme kapsamında akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle işlerini göremeyen, korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanabilir.
Bu nedenle özellikle; Alzheimer hastalığı, demans, ileri derecede bilişsel bozukluk, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı, kişinin kendi işlerini yönetmesini engelleyen ciddi zihinsel gerileme gibi durumlarda vasi tayini gündeme gelebilir. Ancak kişinin belirli bir hastalığının bulunması da tek başına otomatik olarak vasi atanacağı anlamına gelmez. Mahkeme açısından önemli olan, mevcut rahatsızlığın kişinin hukuki ve fiilî durumuna etkisidir.
Türk Medeni Kanunu’nun 408. maddesinde kişinin kendi isteği üzerine kısıtlanabilmesine ilişkin ayrıca bir düzenleme bulunmaktadır. Buna göre yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin, kısıtlanmasını isteyebilir.
Dolayısıyla ileri yaştaki bir kişi, kanundaki şartların bulunması durumunda kendisinin vesayet altına alınmasını da talep edebilir. Bu durum, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle gerçekleştirilen kısıtlamadan farklıdır. Kişinin zihinsel yetileri tamamen ortadan kalkmamış olsa dahi yaşlılık veya ağır hastalık nedeniyle işlerini gereği gibi yönetememesi söz konusu olabilir.
Uygulamada vasi tayini talebi çoğunlukla yaşlı kişinin yakınları tarafından gündeme getirilmektedir. Eşi, çocukları veya diğer yakınları kişinin artık kendi işlerini sağlıklı biçimde yürütemediğini düşünerek mahkemeye başvurabilir. Bunun yanında bazı durumlarda ilgili makamların kişinin vesayet altına alınması gerektiğini öğrenmesi üzerine süreç başlatılabilir.
Türk Medeni Kanunu’nun 405. maddesi kapsamında görevlerini yaparlarken vesayet altına alınmayı gerekli kılan bir durumun varlığını öğrenen idari makamlar, noterler ve mahkemeler de bu durumu yetkili vesayet makamına bildirmek zorundadır.
Vesayet işlerinde görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesidir. Yetki bakımından ise vesayet altına alınacak kişinin yerleşim yeri önem taşımaktadır. Türk Medeni Kanunu’nun 411. maddesi uyarınca vesayet işlerinde yetki, küçüğün veya kısıtlının yerleşim yerindeki vesayet dairelerine aittir. Bu nedenle vasi tayini talebinde bulunulurken kişinin yerleşim yerinin doğru şekilde tespit edilmesi önemlidir.
Vasi tayini süreçlerinde en önemli konulardan biri sağlık durumunun tespitidir. Özellikle vesayet talebi akıl hastalığı veya akıl zayıflığına dayanıyorsa Türk Medeni Kanunu’nun 409. maddesi önem taşımaktadır. Kanun uyarınca bir kimse dinlenilmeden savurganlığı, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı, kötü yönetimi veya isteği sebebiyle kısıtlanamaz.
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kısıtlamaya ise ancak resmî sağlık kurulu raporu üzerine karar verilebilir. Mahkeme bu süreçte kişinin sağlık durumunun vesayet gerektirip gerektirmediğinin tespit edilmesi amacıyla ilgili sağlık kuruluşuna sevk edilmesine karar verebilir. Dolayısıyla aile üyelerinin kişinin Alzheimer veya demans hastası olduğunu belirtmesi tek başına yeterli kabul edilmeyebilir. Kısıtlama açısından gerekli tıbbi değerlendirmenin yetkili sağlık kuruluşları tarafından yapılması gerekir.
Türk Medeni Kanunu’nun 413. maddesine göre vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar. Gerekli koşulların bulunması hâlinde birden fazla kişinin de vasi olarak atanması mümkündür. Vasi belirlenirken vesayet altına alınacak kişinin menfaatleri esas alınır.
Uygulamada kişinin eşi, çocukları, kardeşleri veya diğer yakınlarından birinin vasi olarak atanması sık karşılaşılan bir durumdur. Ancak bir kişinin yaşlı kişinin çocuğu veya yakını olması, otomatik olarak vasi atanacağı anlamına gelmez.
Mahkeme, önerilen kişinin vasilik görevini yerine getirip getiremeyeceğini ve vasi olarak atanmasına hukuki bir engel bulunup bulunmadığını değerlendirir.
Vesayet altına alınacak kişi, belirli şartlar altında vasi olarak atanmasını istediği kişiyi bildirebilir.
Türk Medeni Kanunu’nun 415. maddesine göre haklı sebepler engel olmadıkça vesayet makamı, vesayet altına alınacak kişinin veya ana ve babasının gösterdiği kimseyi vasi olarak atar.
Dolayısıyla yaşlı kişinin iradesini açıklayabilecek durumda olması hâlinde vasi konusundaki tercihinin mahkeme tarafından dikkate alınması mümkündür. Ancak nihai karar yine mahkemeye aittir.
Vasi atanması, vasiye vesayet altındaki kişinin malvarlığı üzerinde sınırsız bir tasarruf yetkisi vermez. Vasinin temel yükümlülüğü vesayet altındaki kişinin menfaatlerini korumaktır. Malvarlığının yönetimi de bu amaç doğrultusunda gerçekleştirilmelidir. Ayrıca Türk Medeni Kanunu bazı önemli işlemleri vesayet makamının iznine bağlamıştır.
Örneğin vesayet altındaki kişinin taşınmazının alımı, satımı, rehnedilmesi veya bunlar üzerinde başka bir ayni hak kurulması gibi önemli işlemlerde mahkeme izni gündeme gelebilir.
Bu nedenle “vasi atandıktan sonra yaşlı kişinin evi doğrudan satılabilir” şeklindeki düşünce doğru değildir. Vasi, yalnızca kendisine vasilik kararı verilmiş olmasına dayanarak vesayet altındaki kişinin malvarlığı üzerinde dilediği şekilde işlem yapamaz.
Yaşlı kişilere vasi tayin edilmesinde en çok merak edilen konulardan biri banka hesaplarının yönetimidir. Vasi, görev ve yetkileri kapsamında vesayet altındaki kişinin mali işlerini takip edebilir. Ancak bankadaki paranın yönetimi vasinin kişisel menfaati için değil, vesayet altındaki kişinin ihtiyaçları ve menfaatleri doğrultusunda gerçekleştirilmelidir.
Ayrıca yapılacak işlemin niteliğine göre mahkeme izni veya başka hukuki prosedürler gerekebilir. Bu nedenle vasi tayini kararının kapsamı ile gerçekleştirilmek istenen banka işleminin niteliği birlikte değerlendirilmelidir.
Taşınmaz satışı konusunda vasiye sınırsız bir yetki verilmemiştir. Türk Medeni Kanununda vesayet altındaki kişinin taşınmazlarının satışı özel hükümlere bağlanmıştır. Vesayet altındaki kişinin menfaatinin gerekli kıldığı durumlarda ve kanunda öngörülen usul ve izinler çerçevesinde taşınmaz satışı gerçekleştirilebilir.
Dolayısıyla vasi tayini kararı ile taşınmaz satışına ilişkin izin birbirinden farklı hukuki konulardır. Örneğin yaşlı kişinin bakım masraflarının karşılanması amacıyla bir taşınmazın satılmasının zorunlu hâle gelmesi durumunda, gerekli hukuki prosedürün ayrıca yürütülmesi gerekebilir.
Vasi tayini süresinin her dosya açısından aynı olması mümkün değildir. Sürenin belirlenmesinde; mahkemenin iş yoğunluğu, sağlık kurulu raporunun alınma süresi, vesayet altına alınacak kişinin sağlık durumu, tarafların dinlenmesi, tebligat işlemleri ve dosyada araştırılması gereken diğer hususlar etkili olabilir. Özellikle sağlık kurulu raporu alınması gereken dosyalarda süreç, ilgili sağlık kuruluşundaki işlemler nedeniyle uzayabilir. Bu nedenle vasi tayini için kesin bir süre verilmesi doğru değildir.
Bazı durumlarda yaşlı kişinin malvarlığının veya kişisel menfaatlerinin korunması için hızlı şekilde önlem alınması gerekebilir. Örneğin kişinin zihinsel durumundan yararlanılarak malvarlığının üçüncü kişiler tarafından elden çıkarılması riski bulunabilir.
Türk Medeni Kanunu’nun 420. maddesi kapsamında vesayet makamı, vesayet altına alınması için yeterli sebep bulunduğu takdirde gerekli koruma önlemlerini alabilir; özellikle kişinin fiil ehliyetini geçici olarak kaldırabilir ve kendisine bir temsilci atayabilir. Somut olayın özelliklerine göre mahkemeden gerekli geçici önlemlerin talep edilmesi bu nedenle önem taşıyabilir.
Başvurunun içeriğine göre gerekli belgeler değişebilmekle birlikte uygulamada kişinin kimlik ve nüfus bilgileri, yerleşim yeri bilgileri, mevcut sağlık raporları ve hastalığı gösteren tıbbi belgeler önem taşıyabilir.
Başvuruda ayrıca kişinin neden vesayet altına alınması gerektiğinin somut şekilde açıklanması gerekir.
Varsa kişinin günlük hayatını veya mali işlerini yönetemediğini gösteren olayların ve belgelerin dilekçede belirtilmesi, mahkemenin değerlendirmesi açısından önemlidir.
Vesayet, şartları ortadan kalktığında sona erdirilebilecek bir hukuki koruma kurumudur. Kısıtlamayı gerektiren sebebin ortadan kalkması durumunda vesayetin kaldırılması gündeme gelebilir.
Örneğin geçici bir sağlık problemi nedeniyle vesayet altına alınan kişinin daha sonra sağlığına kavuşması ve kendi işlerini yönetebilecek duruma gelmesi hâlinde kısıtlamanın kaldırılması talep edilebilir.
Bunun yanında vasinin görevinin sona ermesi ile kişinin vesayet altında bulunmasının sona ermesi aynı şey değildir. Gerektiğinde mevcut vasinin görevi sona erdirilip başka bir vasi atanabilir.
Yaşlılara vasi tayini, ileri yaştaki kişilerin kişisel ve ekonomik menfaatlerinin korunması açısından önemli bir hukuki mekanizmadır. Ancak ileri yaş tek başına vesayet sebebi değildir.
Özellikle Alzheimer, demans, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kendi işlerini göremeyen ve sürekli yardıma ihtiyaç duyan kişiler açısından mahkeme kararıyla vesayet altına alınma gündeme gelebilir. Bunun yanında yaşlılığı veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemeyen kişi de kanundaki koşullar çerçevesinde kendi isteğiyle kısıtlanmasını talep edebilir.
Vasi tayini konusunda Sulh Hukuk Mahkemesine başvurulması, gerekli sağlık incelemelerinin gerçekleştirilmesi ve vasi olarak atanacak kişinin mahkeme tarafından belirlenmesi gerekir.
Vasi atanması, vasiye yaşlı kişinin malvarlığı üzerinde sınırsız yetki sağlamaz. Özellikle taşınmaz satışı ve diğer önemli malvarlığı işlemlerinde Türk Medeni Kanunu’nda öngörülen izin ve denetim mekanizmalarına uyulması gerekir.
Bu nedenle yaşlı bir kişiye vasi atanmasının gerekip gerekmediği, vasi olarak kimin atanabileceği ve vesayet altındaki kişinin malvarlığı üzerinde hangi işlemlerin gerçekleştirilebileceği her somut olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.
