Yılın ilk ayları, dünya genelinde iklim krizinin acımasız yüzünü bir kez daha gösterdi. Avustralya’dan Şili’ye yangınlar, Kuzey Amerika’dan Rusya’ya buz fırtınaları, Asya’dan Afrika’ya seller ve heyelanlar ile Türkiye’deki hortumlar; Dünya Meteoroloji Örgütü’nün verileriyle birlikte gezegenin çığlığını gözler önüne serdi. Artık iklim değişikliği kapımızı çalmaktan öte, evimize girmiş durumda.
Küresel ısınmanın tırnaklarını her geçen gün daha derine geçirdiği bu zamanlarda, yılın ilk ayları gezegenimiz için adeta bir kâbus senaryosuyla açıldı. Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) ile Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nden (MGM) süzülen bilgiler, iklim krizinin tetiklediği ekstrem hava vakalarının hem dünyayı hem de yurdumuzu nasıl kasıp kavurduğunu gözler önüne seriyor.
Yazın en hararetli günlerini yaşayan Avustralya, kendisini iki ayrı sıcak hava dalgasının amansız pençesinde buldu. Bu cehennemi koşullar, ülkenin dört bir yanında tehlikeli orman yangınlarının fitilini ateşledi. Ceduna kasabasında termometreler 26 Ocak’ta tam 49,5 dereceyi göstererek bir rekora imza atarken, ülkenin farklı köşelerinde de 45 derecenin üzerindeki değerler sıradan hale geldi. Uzmanların tespiti ise çarpıcı: Küresel ısınma, bu sıcak hava dalgasının şiddetini tam 1,6 derece artırmış durumda.
Benzer bir tablo, yazın tadını çıkarması gereken Şili’de de yaşandı. Biobio ve Nuble bölgelerinde başlayan orman yangınları, on binlerce insanı evinden barkından etti, yüzlerce yapıyı kül yığınına çevirdi ve ne yazık ki can kayıplarına yol açtı. Şiddetli rüzgarlar ve aşırı sıcaklar, 75 farklı noktada çıkan yangınları kontrolden çıkarınca, ülke genelinde olağanüstü hal ilan edildi. Arjantin’in güneyinde de durum farklı değildi; uzun süreli kuraklık ve yırtıcı rüzgarlar, Patagonya’yı adeta bir ateş topuna çevirdi.
Ocak ayının son haftası, bu kez Kuzey Amerika’yı dondurucu bir kar fırtınasının kollarına bıraktı. ABD ve Kanada’nın geniş kesimlerinde yaşamı felç eden bu fırtına, sadece canlara mal olmakla kalmadı, yüz binlerce haneyi elektriksiz bıraktı ve sayısız uçuşu gökyüzünden indirdi.
Rusya’nın Kamçatka Yarımadası ise, Aralık’taki 3,7 metrelik rekor kar yağışının ardından, Ocak’ın ilk iki haftasında da 2 metreyi aşan bir kar örtüsüne büründü. Kamçatka Hidrometeoroloji Merkezi’ne göre, böylesi bir kar kalınlığı en son 1970’lerde görülmüştü. Adeta bir zaman yolculuğu gibi…
Avrupa kıtası ise, Atlantik’ten Akdeniz’e uzanan geniş bir hat üzerinde peş peşe gelen fırtınaların hışmına uğradı. İrlanda ve Birleşik Krallık’tan başlayarak İber Yarımadası ve tüm Akdeniz havzasını vuran şiddetli yağış ve fırtınalar, devasa sellere ve ulaşım ağlarında büyük aksaklıklara neden oldu. Ulusal meteoroloji servisleri, halkı uyarmak için ‘hayati tehlike’ kodlu en üst düzey alarm seviyesini devreye soktu; adeta “Dikkat, tehlike kapınızda!” diye bağırdılar.
Asya’nın kuzey hattında, Afganistan, Pakistan, Hindistan ve Nepal’in batı bölgelerinde etkili olan şiddetli yağmurlar ve yoğun kar yağışları, hem sel hem de çığ riskini zirveye taşıdı. WMO, bölge ülkelerini derhal uyaran bir mesaj yayımladı.
Aşırı hava olaylarının acımasız izleri Endonezya ve Yeni Zelanda’da da canlara mal oldu. Endonezya’da 24 Ocak’ta şiddetli yağışların tetiklediği heyelan, 50’den fazla insanı hayattan kopardı. Yeni Zelanda ise, Kuzey Adası’nı vuran bir dizi tropikal fırtınayla sarsıldı. Bölgeye düşen rekor yağışlar, sel ve toprak kaymalarını tetiklerken, yine can kayıpları yaşandı.
WMO’nun uyarı mesajı yayımladığı bir başka coğrafya olan Güneydoğu Afrika’da, haftalar süren sağanak yağışlar nehirleri ve barajları taşırdı. Sel suları, yoğun nüfuslu bölgeleri yutarcasına sardı.
Afetin merkez üssü haline gelen Mozambik’te, Ulusal Afet Yönetim Enstitüsü’nün verileri korkutucu: Selden etkilenenlerin sayısı 650 bini aştı. Başkent Maputo dahil birçok şehirde yüz binlerce insan yerinden yurdundan oldu, en az 30 bin konut ya tamamen yıkıldı ya da ağır hasar aldı. BM İnsani İşler Koordinasyon Ofisi (OCHA), tarım arazilerinin ve hayvanların telef olmasıyla birlikte temiz suya erişimin kısıtlanması sonucu kolera ve benzeri salgın hastalık riskinin tavan yaptığını bildirdi. Adeta bir domino etkisi…
Güney Afrika’nın kuzeyinde 18 Ocak’ta ilan edilen “ulusal felaket” durumu ve 30’dan fazla can kaybıyla sonuçlanan sel, iklim krizinin ne denli şiddetli olduğunu bir kez daha tüm çıplaklığıyla gözler önüne serdi.
İklim bilimi alanında faaliyet gösteren World Weather Attribution araştırma ağının raporu ise, bu coğrafyada yaşananları “kusursuz fırtına” olarak tanımlıyor. İklim değişikliği ve La Nina’nın sarsıcı birleşimiyle oluşan bu senaryo, bölgedeki yağış yoğunluğunu sanayi öncesi döneme göre yüzde 40 oranında artırdı. Uzmanlar, altyapıyı yerle bir eden bu felakette, bazı bölgelere sadece birkaç gün içinde bir yıllık yağışın düştüğüne dikkat çekiyor. Rapor, La Nina’nın yağış şiddetini yüzde 22 artırdığını, ancak insan kaynaklı iklim değişikliğinin etkisinin bu oranın neredeyse iki katı olduğunu vurguluyor. Kimin daha etkili olduğu açıkça ortada.
Küresel çapta yaşanan bu ekstrem hava olaylarının Türkiye’deki yankısı, yılın ilk ayında Antalya’nın Kaş ve Manavgat ilçelerinde kendini gösterdi. Sağanak yağışlar, şiddetli fırtınalar ve oluşan hortumlar, bölgedeki yaşamı alt üst ederken, çiftçilerin geçim kaynağı olan zeytin ve badem ağaçlarını kökünden söktü. Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) Genel Başkanı Şemsi Bayraktar, bu afet nedeniyle 1437 çiftçinin etkilendiğini ve 5 bin dekardan fazla tarım arazisinin zarar gördüğünü duyurdu. Acı tablolar art arda sıralandı.
Ayın son haftasında da iklimin kaprisleri dinmedi. Meteoroloji Genel Müdürlüğü, Samsun çevreleri, Sinop ve Kastamonu’nun kuzeyi, Tokat’ın kuzey ve doğusu ile Ordu, Giresun ve Trabzon’un iç kesimlerinde güney yönlerden kuvvetli rüzgar ve yer yer fırtına beklendiğini ilan ederken, İçişleri Bakanlığı da beklenen kuvvetli yağış ve fırtına nedeniyle 9 il için “sarı” kodlu meteorolojik uyarıda bulundu. Bu da demek oluyor ki, iklim krizi artık kapı komşumuz, hatta evimizin içinde.
Yılın daha ilk günleri, iklim krizinin artık uzak bir ihtimal değil, gözümüzün önünde cereyan eden acı bir gerçek olduğunu kanıtlar nitelikteydi. Her kıta, her ülke, kendi payına düşen felaketle yüzleşirken, bu alarm zillerinin ne kadar şiddetli çaldığını artık görmezden gelmek mümkün değil. Gezegenimizin çığlığı, eyleme geçmemizi bekliyor.
